ظلمت اعماق آب از يك سو ، ظلمت امواج خروشان از سوى ديگر ، ظلمت ابر تاريك از سوى سوم ، ظلماتى است كه بر روى يكديگر قرار گرفته است ، و بديهى است كه در چنين ظلمتى نزديكترين اشياء قابل رؤيت نخواهد بود ، حتى اگر انسان دست خود را نزديك چشمش قرار دهد آن را نمىبيند . كافرانى كه از نور ايمان بى بهره‌اند به كسى مىمانند كه در چنين ظلمت مضاعفى گرفتار شده است ، به عكس مؤمنان روشن ضمير كه مصداق نور على نورند . بعضى از مفسران گفته‌اند كه اين ظلمتهاى سه گانه اى كه افراد بى ايمان در آن غوطه ورند عبارتند از ظلمت اعتقاد غلط ، و ظلمت گفتار نادرست ، و ظلمت كردار بد ، و به تعبير ديگر اعمال افراد بى ايمان هم از نظر زير بنا تاريك است و هم از نظر انعكاسى كه در سخنان آنها دارد و هم به خاطر هماهنگيش با سائر اعمال زشتشان از هر نظر ظلمانى است . بعضى ديگر گفته‌اند اين ظلمتهاى سه گانه عبارت از مراحل جهل آنها است : نخست اينكه نمىدانند ، دوم اينكه نمىدانند كه نمىدانند ، سوم اينكه با اينحال فكر مىكنند مىدانند كه همان جهل مركب و مضاعف است . بعضى ديگر گفته‌اند از آنجا كه عامل اصلى شناخت ، طبق تصريح قرآن ، سه چيز است : قلب و چشم و گوش ( البته قلب به معنى عقل ) چنان كه در آيه 78 سوره نحل آمده : وَاللَّه أَخْرَجَكُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ لا تَعْلَمُونَ شَيْئاً وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالأَبْصارَ وَالأَفْئِدَةَ : « خداوند شما را از شكم مادران برون فرستاد در حالى كه چيزى نمىدانستيد ، و براى شما گوش و چشم و دل قرار داد » ولى كفار هم نور قلب را از دست داده‌اند و هم نور سمع و بصر را و در اين ظلمتها غوطه ورند ! ( 1 ) .

--> ( 1 ) تفسير « فخر رازى » ذيل آيه مورد بحث .